PROJEKT LIGJIE NJËESUAR

NORMAT PËR  RUAJTIJEN  DHE VLERIZIMIT E GJUHËS

DHE E PASURISË KULTURORE E PAKICAT GJUHËSORE DHE HISTORIKE TË KALABRISË

NDËRHYRJE E KËSHILLTARI DAMIANO GUAGLIARDI

Zoti president, kolege këshillere,

respekti ballafaqien për juve dhe panëvojëm të utilizoj forma istrionike e komunikimit më siellin tëflas në kjo domë me gjuhën e çdokohë: italishtja.

Pranonjë, por, se me rastin e këtij mosë, që plotëson  një mungesë histotike legljislativ drejt pakicat gjuhësore të Kalabrisë, e fortë është ngacmimin të mbanjë fjalën në gjuhën e mia të parë: ajo gjuhë çë  i vogël kam marrë nga buzen e prindet e time; ajo me të cilen kam luajtur mbrenda gjitonit e mia, dhe çë më ka dhënë vështirësi të rrënda në studimet. Ajo çë flas mbrënda në komitetet e mia, dhe çë dua se mësojin bijat e mia.

Është gjuha të atyre profuge që, me forma tamam siç të atire e sotme, nga Shqipërinë kan arritur në krahinet jugore të kasaj penishull nga shekulli XV deri shekulli XVIII, dhe çë në psëqindvjet u ka mbajtur e gjallë në krahinet e Italisë jugore dhe çë ka udëstuar në kohë shumëllojshmëri e saj në letërsinë, në historinë, në antropologjinë, në artet dhe në musikë.

1)     Sot, gjitjasjtu, do të përgatitemi për miratimin njëje ligje për ruajtjen e pakicat gjuhësore e Kalabrisë, me një vonim trevjeçare nga projekti il ligjes çë unë kisha përgatitur bashk me kolegin Tripodi, ashtu si thirr ligja n° 442 aprovuar me 15 djetor 1999, me të cilen Parlamenti italian, me më se gjysmë shekul pritje, më se fundi ka aktuar artikulli 6 e Kushtetutja, në të cilen është miratuar ruajtjen e të gjitha pakicat gjuhësore çë ndoden në token e Shtetit italian. Një ligje çë vetëm në fundin të shekullit njëzet plotëson një mëngesë e gjatë legjisllative të Parlamentin italian dhe perfundon një habi e klasa politike italiane, e cila për më se gjysmë shekull ka qën fajshëmse e qetë ndej pakicat gjuhësore e mbrendshme, ose si sot quhet, historike.

Pakicat çë formohen në shekujt me rastin e fenomenet e emigrimit e popullsia të huaje, ose, edhe, për  zvillimit të zonat kulturore dhe  shoqerore, si ajo  sarde e sllovene, për proçese të saj çë në kohat  kan zvilluar proçese  gjihësore, etnike  dhe antropologjike të forta çë i kanë dhënë karateristike si grupe kombetare, por çë u kan gjithëmonë të lidhura  me Kombi e me Shtetin italiane.

2)     Por pse kushtetuesi italian, nxitës e ajo çë mbi tereni e shkakt dhe të vlerat, është Kushtitutja më moderne e botës perëndimore, u ka vonuar kaq në realizimit e tërë për ruajtjen e të gjitha pakicar gjuhësore e mbëndëshme ture habitur për një kohë e gjatë zbatimin e shkakt e harazi e të gjithve qitetare italiane sanksionuar nga artikulli 3 e Kushtitutja? Dhe pse ka punuar me një legjislacione me cilësi dhe me një modernizëm e madhë vetëm e për ato krahina çë, ture e qën kuficuara me Shtete të huaj, kishin pasur për dëtyrime internacionale caktimin e krahina autonome me një statut i posaçëm?

Përgjegja është mbrenda drejtimin e statutit ku quhej në mbaramin e fashizmit, afrimin kulturale dhe një kushtëzim politik çë legjizlatoret tamë, edhe ata e kushtetusja çë kan duruar. Në fakt, legjizlatori jon, ndryshe nga ai spanjol çë kur ka rat frankizmi, shkruan se Spanjia është e bën me kombet dhe me krahina të cila mund të jen mbledhura në komunitete autonòme kur se kan pasurinë e njëjë gjuhë e veçante, ka qën me forcë kushtëzuar nga oriçeset kulturore dhe historike çë kishin siellur  lindjen e Shtetit njëjësh italianë, nga marrje e Porta Pia, deri Lufta të Parë botërore e mbarimin e regjimi fashistë. Ka qën, porsi, zvillimin historikë s Shtetit jonë çë ka këshilluar kushtitientit përjashtimin sistematik nga teksti e Kushtitutja e re nga të gjitha shpreje etnike e/o kombëtare çë mund të përcaktisin e shtirët i njëji shkak i njohtimin gjuridik e grupave kombetare, sidoqoftë çë esistojin në tokën italiane, përcatundur një ruajtjen e pakicat italiane e ndryshme, jo të barabartë mbi tokën kombëtarë. Motibet e këtij qëndrim dikotomikë në krahasimit e dy segmente të shoqërisë italiane, por, edhe më shum, për kushtëzimit politik mbi zvillimit historik e status gjuridik e pakicat gjuhësore çë ka pasur legjislatori në fasat e kushtituendja.

3)     Në historinë, mendimin e ruajtjen e pakicat ka lindur, p r herën e parë, në shekulli XVIII brenda e livizën intelektuale çë dej të kundërdrejtpeshoj format të ndrysha e që nuk durojin më shum kundër grupavet fetare që mafestojin me manyra të forta pohime e mendimin iluminist. Edhe në XIX shekull temi e pakicat ka qëndruar kufizuar veçanterishtë për grupet fetare, me një kujdes e veçante për çifutet, çë zëjin e hequr diskriminime dhe aulmime jo vetëm për faktore fetare, por edhe për manyra e tire të jen një komunitetë kombetare dhe ekonomike. Me formimin e Shoqërisë e Kombet të Bashkuara (ONUja) ditën pas lufta e para botërore, për efekt e masat tokësore çë u kishin determinuara ndër kufit e shtete uvropiane, u ka gjeneralicuar rujtjen e pakicat gjuhësore dhe rracë përveç ato fetare. Evropa, çë kish jetuar nel njëzetvjetiri i parë e Njëjëqindit mbarimin dhe përdredhtimin toksore e forcat perandorake, si ai cariste dhe ai austro-ungarese, me ridefinimin e shtetet kombëtare tërinj u qortoj vëshirësin dhe konfliktet që lindëshin nga grupet të madhë shoqërore të ndrysha për gjuhë, lulture dhe rracë nga popullsia madhore e shtetit i ri, të cila, edhe i pavullnetshëm, kan eserçituar një shtytje hegjemonike dhe me mbizoterim. U kan lindur në atij periudë leviza kulturore të mëdha të shtunura në nbrojtjen mbrenda njëji shteti kombëtar shumicat shoqërore çë ndalohen për gjuhë, ekspresion kulturore, tradita dhe edhe për rracë nga shumica e popullsinë.

Idenë e kombit i shtypur si moment i kundërtimin e shtetit-kombi, nga të cilën mund të ndaloshin elemente konfiktuale shoqërore të ndryshma nga ata metëm ekonomike, ka filluar rrugën e tij e pushtimim juridik mbenda demokracisë liberale evropjane me pohuëzën e shtetet fitore e depërtimin i hapur e sistemit ekonomikë perëndomore, çë, dhe çë ajo kohë, nisej të ishte ndjeshmëri kondicionuar nga ekonomia amerikane. Edhe më, në Italianë kryet kombetarishte e traditen risorgjimentale kan condicionuar jo pak  pohuesmet e ruajtjen e grupavet gjihësore dhe etnike; por si, mbi traditat e politiken sabaude, i aneksimin më se i integrimin e tokat kombetare, u bë më shum të mbyt çdo zërë i volishmen për drjetat e pakicat çë kishin qënë konfirmuara në traktatet e paqës të lufta e para botërore dhe në kushtitutja e krahinat të raja italiane. Më vonë, politika e regjimit fashistë ka kuficuara orientamentet kombëtare ture e dënë burokracisë shtetërore forma të italianiciacion anakronistike çë kan dalë në paradoksale dhe gazëmore zgjidhjet si modifikimin e forcuar e mbiemrat të huaj ose ndalimin, edhe më shum në krahinat mbi kufit, të përdoret gjuhën e nënës edhe në aktivitet të lidhura të fort në jetën private dhe personalishte.

Në fund e lufta e dyta botërore, dëtyrat internacionale përcaktuara nga humbje ushtarake  erdhërruan çështja e ruajtjen e pakicat kombetare dhe etnike,  kështu që legjislatori i Kushtetutja ka qën nisur të vëjë mbrenda parimet themelore e Kartës kushtitucionale urgjencën e ruajtjen e pakicat gjuhësore mbi kufit, edhe më për respektuar dëtyret çë vijin nga marrëveshat, traktatet dhe fjala interkombëtare çë ndërhytin dhe kushtëzuan rindërtuesimit e Shtetit italiane. Por, punat e kushtituendet kan qën kondicionuara me forma të veçante nga traditat liberale e risorgjimenti italianë, çë, mbi të gjitha në njëzetvjeciarin fashistë, kish marr një difinim i kundërshtar e mëndimin e kombit, në të cilen, në faktë, u kish i papritur pakicavet krahinore cëdo forma e integrimin mbrënda proçesin i unifikimin kombëtarë. Këjo tradite përballë situata dramatike ekonomike dhe shoqërore italiane  në nesëren e fitoren i frontit republikanë çë, nga Jugu deri në Veriu, shih kërcënuame njëjten e tërë kombëtare, mbushi legjislatori koshtituendë të mirr me forcë siç njëdukje e kombit italianë një Shtet me një teritor i tërë, i lirë nga fraksionë dhe shumëllojshmëri etnike, për mos të  çdo që i përket fuqisë resikë çarje e e Shtetit kombëtarë, çë, edhe nëse imbështetur nga konsiderueshëm mundime të njëshmë nga ana e paritet, forcat partisane dhe antifashiste, kishte rezikun gjithëmonë e njëjë tëçarje ideologjike, ekonomike dhe shoqerore. Pë të cilën, me gjithë se në ajo kohë një pakicë gjuhësore nuk ishte konsideruar më se një shprehja e njëjë minoritet etnike, jo mos kombetare, punet e Kushtituendja kan kërkuar të përjashtoj çdo formë o terminologji siç rracë, etnië, popull dhe kombë çë mund të vëj në diskutimin mendimin i tij se Shteti italianë mun të mirr një mbarështrim gjuridik i Shtet plurikombëtar, ashtu si vejin formuar në Evrop lindimore. Edhe më shum për të ngujoj fermente iredentiste çë mund të vëjin në diskutim drejtpeshime internacionale nënshkruatura në traktatet e paqës.

Vulneta tëgarantuar, mbi të gjitha, të tërja e tokën kombetare, lidh, ka kondicionuar me forcë  diskutimin e Kushtituendet edhe ne përcaktimin e parimet i pëgjithshëm i barazi parashikuar në tanishëm artikull 3, ai çë mbi caktimin e autonomisë i posaçëm e krahinet me prani e njëjë popullsi plurigjuhësore dhe diskutimin mbi formulizimi e artikulli 6 mbi ruajtjen e pakicat gjuhësore. Gjithashtu, vonesa e gjatë në miratim e një ligje çë ngjin “normat të pasçme” lajmëruame në artikull 6, nuk ka qën i dashur vetëm për rikthemin konceptual e fjalen minoritet, konceptuar si grupë shoqërore kufizuar në një masë e drejtësuame gjuhësore, më afër prirjet dialektale e laryshitr artikulimin e kulturat regjonale o sub-regjo­nale e Shtetit italian; dhe as vëllimin e gjuhës e minoritetet të shpreh një histori i emigrimin, i pasurinë kulturrore dhe shpirtarore, i formimin dhe i komunikimin shoqërorë të ndrysha nga ajo e shumicës në tokën.

Ka qën e kuficuar nga politike kulturale e partitet të djathta historike, ngushëlluar nga partitet laiko-liberal të rrjedhuret risorgjimentale dhe nga drejta shtetëzuare e Italisë republikane, çë ka vënë pëngesa të forta për humë  legjislature për apromimin e një ligje kushtitucionale mbi pakicat. Dhe, me gjithëse një ndjeshmëri e ndrisha e klasa politike drejt grupavet gjuhësore shprehje minoritete etnike dhe historike e territorin kombëtarë, Shtetit italian, edhe ture prodhuar një egjislacion shumë e përparuame, edhe se kufizuar vetëm për ato pakica e kufit e mbrojtur nga traktatet e paqës che nga akordet ndërkombetare, u ka demostruar i pafuqishëm pë të kështu thëna pakica e mbrendëshëm heshtunur çdo nisje për ruajtjen edhe më tërthorin e njëjë endeme vënie të gjuhës italiane, si gjuha e vetme zyrtare në raportin burokratik dhe në politikën e ushtrimin e basës, edhe pas burimin e njëjti Dekrete Delegate mbi shkollen në të cila parashikohen drejtimi e përdorimit e gjuhës e nënës e qytetaret italiane.

4)     Mbi planin e pëtëritjen gjuridikë një pushtim rëndësishëm, çë zbllokon në fund pllaisimit e frikës politike e njëjë copëtimin e Shtetit nga ana e pakicat, do të kehet në nëntorin 1992 atë çë Këshili e Evropës  i jep projektit e Kartës evsopjane të gjuhave krahinore dhe minoritare tëveshurat gjuridik i Konvencionën evropjane, e që, fatkeqësisht, Italìa do të ratifikoj vetëm në vitin 2001. Në parathënie e Konvecionës thuhet se «qëllimin e Këshilli i Evropës është ai i realizonjë unitetin e ngusht mbrenda  e anetaret e saj, në qëllim e ruajtjen dhe të nxit idealet dhe parimet çë janë pasurinë e tire tëbashkuar» dhe, mbi basën e parimet të marra në kohën e stitucionet mbikombëtare të ndrysha, përforcon se folmja e njëjë gjuhë krahinore ose minoritare në jetën provate dhe publike është një drejt i pa shpërfill. Afermohet , siç, detyrimin se «ruajtjen dhe ritjen e gjuhavet krahinore o minoritare në kombet të ndrysha dhe krahinat e Evropës përfaqojin një kontribut për ndërtimin e njëjë Evropë themeluar mbi parimin e demokracisë dhe e shumëllojshmëri kulturore, në kadrin e sovranitetit kombetare e  të integralitetin torritoriale» dhe, më, që mbrojtjen «e gjuhavet regionali e pakicat  historike e Evropes, të cila dica rezikojin gjithëmonë më shumë të zdukem, kontribujon të banjë dhe tëzvilluar traditat e pasurinë kulturrore e Evropës».

Me ki risolutim, kërciar në fund marrëveshën shekullore, mbi konceptimin e minoritete si pjesë të njëji shtet kombëtarë, përcaktohen «gjuha regjionale ose minoritare ato gjuha përdorura me tradita mbi një teritor e njëji  Shtet nga njerze çë bëjin pjaes këtij Shtet që formojin një grup numerishtë më i ngusht se mbetje e popolsinë e Shtetit, e të ndryshme nga gjuha zyrtare e këtij Shtet». Kështu minoritetet të kashta e mbrendëshme marrin një masë dhe një kolokim më i përgjithëshëm, jo detyrimisht e lidhur me një masë e cilësuar territoriale.

I kaluar pengesën historiko-politik që bashkoj minotetet gjuhësore me pjesat e popullit në luftë me popullsia më shumte e një dora vetë Shtet kombëtar çë flet një gjuhë tjatër zyrtare dhe resiku të njëjë i mundshëm kundërtim për definimin i ri e tokavet e Shtetit i njëti, Karta vete pëpos, ture mbështetur detyrimin e njohja të gjuhavet regjionale  ose minoritarje sepse « shprehja e pasurisë kultore» e Evropës; për të cilën është «nevojme e njëjë veprimë e vendosur e nxitit  të gjuhat regjonale o minoritarje nëmbarimin e mbrojtes ture lehtësuar të dhenet i përdorimin gojore dhe shkruajtur e gjuhavet regjonale o minoritarje në jetën publike».

Organismet evropjane ture arritur në koncepti i gjuhës si mjer mbartës dinamik e historinë shoqërore, politike dhe intelektuale e njeriu mbrenda shoqerin shtien në fund konceptimin klasike çë lidhën gjuhën me situatën i dientifikimin kombëtar. Është për të gjithë i qartë se legjislatoret evropjane kan pasur si ispiratore e kësaj pohuasme kalimet gjuridike çë kan qën drejtuar nga traktatet ndërkombetare të para të shkruajtura në fundin e lufta e para botërore, mbi ruajtjen e pakicavet e rracës, e gjuhës dhe e feje, kan shkuar pë kushtutet të ndrysha evropjane, posaçëm për ato çë kan lindur pas lufta boterore e dyta, dhe ndjekur problemet gjuridikë pasmes e ndërlikuamen e proçesit e bashkimin politik e Evropës, janq, në fund, arritur në përcakyimin «gjuhë minoritare si pasuri kulturale e njëji popull», mbi tëgjitha për miratuar ndonjë përbledhje e të drejt evropjan, i tendosur të ruajturit brenda markatin i lirë dhe e levizën e kufit, njeri si anetar e njëji grupë kombetarë, më ose të paktëm i madhë. Ky resultat pranon të zgjerohet prospektiven e ruajtjen gjuhësore ture e liruar potjuashme i tërë nga kushtëzimet kombetaristike që kishin karaktericuar historinë e Evropës në shekulli Nondëqind e bënur të rëndë akcioni i legjislatorin për prani e të një mendim publike edhe e mbushur në shum sektore me sentimente kombetaristikë.

Në çë këto jan në vërtetjen, mbi planin i gushtuluame gjuridik, njohja e njëjë pakicë si pasuri kulturore  përfaqon vegëlin i përshtatshëm kundërtimet që linden në një gërshetim me ruajtjen e intersavet koletive me ruajtjen e interesavet e njerëzit. Çdo fillim gjuridik çëmund të jetë e marr si parimin e frymëzorin e disiplinën e përdorëmit e gjuhës, gjën një faktor i unifikimin, nga një anë, në mbrojtjen e zvillimin i lirë e personalitetin njerëzore e, nga ana e tjetër,  në përhapjen e shpirtit i solidaritetitja me njerëset çë komunikojin.. Gjithëki pranon liria të përdoret gjuha çë kuptohet e vetë, e ky aftë nuk mund të jetë absolutishtë kuficuar vetëm kur ai është dëntim për lirin e tjertëkujt. Për të cilen përdorimin i lirë e njëjë gjuhë presuponohet kryrje e parimin e harazi të bazuame e jo ai formal si bëhet në pjesë në ordinamenti italian, për veprimin e jozbatimin e artikullit 6 e Kushtituten, me gjithë se miratimin e legjes 482 i sotëme në materjen e ruajtjen e pakicat gjuhësore historike.

Njohja e gjuhen si mir kulturror, baraballë me çdo mir kulturor tjetër, meriton kujdesin e legjslatorin e, si tashme shton Koshtetutja spanjole, bëhet një kornizë më e gjerë e zbatimin e bazën shumëllojshëri, që nxë të vazhduar mbi rrugën e vlerizimit të çdo cilësi gjuhësore-kulturore.

Konsideruar se ndryshimet etnike dhe gjuhësore nuk mund të jen motive për diskriminimin e qytetaret, edhe nuk mun të jen kauza e bazën e kontraponimin politike e grupavet shoqëroë të organizuara është e dukur se largësinë e koncepti i pasuri kulturale, në të cilen hin masa paraprake i ruajtjen e njëjë gjuhë, çë pengon linden e luftat për intereset e pakicen e njerzet çë bëjin pjesë me grupin, me ato koletive e grupit dora vetë.

Konflikt që, qartësi. nuk mund të zgjidhet ture privilegjuar një komponent, por rikërkuar një zgjidhje ekujlibruame çë siguronte në maximumin ruajtjen e intereset luftarake. Ki themellim, çë në Karten evropjane nuk është zgjeruam e ekspresionet gjuhësore i pakët, të cila mund të jenë djalekte, lejon përfocimin e shpirtit i kuptimin dhe i solidaritet ndë popujit, si qofte në vërtetesimin se mosnjera gjuhë, e madhë ose e vogël, më e lashtë ose më pakë, mund të jetë më e mirë ose më e keqë e tjerat, huqur, në këtë, qendrimin me përbuzje dhe me armiqësi kundër ata që përdorin gjuha ndrysha nga ajo jona. Në këtij

Kuptim dyemrimin individualizëm-kombetarizëm vjen zëvendosur nga njëtjetër i  kundëshëm dyemrimi grupë-bashkim, ose mundet edhe më si komunion, i dashur për proçesit bashkohore evropjan. Esikston gjithëmonë resiku i njëj konceptim johore e ruajtjen që mund të siell në përfaqesimin e njëjë gjuhë si mir muzeale dhe dokumentarishtë.

Kryrja e musee, qëndra i studimet dhe kulturale, shkolla specialicuara, arkive e dokumentimet nuk mund kishin as një verpim pohore në çë gjuhën objekt e ruajtjen nuk do të jetë protagoniste në komunikimin shoqërore dhe në prodimin e njëjë kulturë e re.. Vetë ture pranuar gjuhavet në përdorim vazhdueshëm dhe një protagonizëm ditore, pohohet  bindje e evolutimin e kodet i komunikimin e gjuhësore, rishtunur tesja se duhet një pëngesë për kursin e historinë me ruajtjen e forcuar e njëjë gjuhë. Në fund, nga mbjedja konceptuale e pakicat gjuhësore si shprehje e kulturës e njëj popull, politika e ruajtjen e këtire realitet, më se shqiptimin e kryerit e artikulli 6,  në Italìa do të jetë risjellur kryerin tjetër i thënur në artikullin 9 e koshtetutja që urdhëron Republikës të nisinjë zvillimin e kulturës e ruajtjen e pasurinë historikë dhe artistik.. Në këtu mënyrë, ture nisur nga presupimin se një gjuhë është një pasuri kulturalë, ruajtjen e pakicat gjuhësore në Italinë dej të gjëjë një seli naturalisht në legjislacio­ni sjkollore dhe në ajo e pasuri kulturore.

5) Me aprovimin e Ligjën 482 ture marr vlerat e Karta evropjane e gjuhave krahinore dhe minoritare e të të parat Deliberimet e Parlamenti evropjan, Parlamenti italian ka, kështu, kërciar dibatim i vuajtur që shih në ruajtjen e pakicat gjuhësore jo një kufi me rezikë për sigurimin e Shtetit pas-unitar, ture kontribuhuar në faktë në ndertimin e njëjë Evropë e popojëvet që vë në bazat e demikrazis e saj ruajtjen e shumëllojshmëri gjuhësore, kulturore, e racës dhe fetare. Me kjo ligje, edhe në Italì do të ruhet se kulturat krahinore  tëvogëla e pakicat gjuhësore janë pasuri gjeneralë çë do të ruhen dhe legjitimohet kryetin se gjuhët minoritare janë një mjet mbartës e unitetir ndërpopullore dhe e kombet i të cilin patrimon gjuhësorë dhe kulturor është një shfaqje e njëjë resorsë ekonomike të madhë.

Pë të mirin e këtij masë parakrahë Krahinat jo me Statutin i veçantë mundet të ruajin në fund  pakicat e tyre regjonale e edhe  Kalabrìa, në përfundim,  mundet të bëhet aktualishtë gërmën r e artikullit 56, e Statuti i vjetër regjonale që, edhe në harresën e pakicën me gjuhë oçitane e pranishëme npresente në Bashkinë e  Guardjes Piemonteze (KS) e të larystisur arkipelag gjuhësore e endazaket e Kalabris thot se “në rispekti e traditat e saj, shtyjë vlerëzimin e pasurinë historik, kulturore dhe artistik e popollësinë me origjine arbëreshë dhe e greke; ndihëmon mësimin e të dy gjuha në vendet ku ata janë të folura”.

Një vërtëtim madhështor, kulturisht e përparime për ata vjeçe që, mbi planin kryet të mëdha çë sfidoj egjemoninë kulturore e të djathtët çë diçka vjetra para kishin dhënë jetë KRYENGRITJE E REXHOS, por, fatkeqësisht, nuk ka qënë mjaftë në kursin e legjislaturen e dytë për të  mënjanoj gërshërën e në ajo kohë Komisari i Qeverisë çë ka refuzuar një ligje e këtij Këshil në deshmirësin e pakicat gjuhësore. Në kohë politika u ka harruar nga pakicat gjuhësore dhe, me të gjithë se çëdoherë shetësimin e komunitetet gjuhësore, nuk ka qën në nevojme të intervenoj me i përshtatshëm as mbi tokën legjislativ as mbi atë e programimin ekonomik. Redaksia e Asse 2 e POR Kalabria është një sinjal emblematik e nënvalutimin e kësaj pasuri për një politikë e re mbrenda zvillimin tjetër e shumicën e klasa dirigjent, jo vetëm politike, kalabrezë.

Me kjo ditë niset një proçes volithshëm për pakicat që tekstin e Statutin i ri regjonale ka tashi të vlerëzohej.

Lidhi fjalën njohjes e popullit Rom si merr pjesë në arkipelagut e pakicat historike, prjekt e ruajtjen; lidhi fjalën njohjes e një rapresentancë e Bashkit me gjuhë moniritare mbrenda Këshilli e Autonomisë lakale.

Në një kohë kështu e lart e akcioni legjislativ jona, më duket edhe domosdoshëm puntulizimin mbi të cili shpirt dhe mbrenda cili debat kemi përbaluar një diskutimin i meritë mbi ligjes çë jemi gati të aprovojim.

Si pjesë e komunitetën e pakicen gjuhësore arbëresh dhe, mbrenda vizatimin e ndrysha çë ju tëgjitha keni, nëtë shuma dhe edhe e gjallë i diskutimin në Komisionë e në komunitetet interesuame ligjës, kam parë dy modalitete i afrymin për problemin: një i jashtëmë e pakicavet e jetrin mbrendëshme. Dy ide të ndrysha për afruar problemin që, në fakt, siellin në dy të ndrysha modalitàete të menduar prospektivën e ruajtjen të gjuhës dhe vlerëzimin e pasurinë etniko-gjuhësorë.

Është i qartë se afrimin i jashtëm ka një karakter ndërpritur dhe pësues: mendon të mbarështronjë hapësirët çë i jep ligja kombetare, shton ndonjë gjë e të tijtë në nivelin regjonale, mbështetën veçantërishtë ruajtjen e gjuhës, mbrebda një administrim vetvetëm istitucionale e resorsat të ngushta çë ka. Kjo bën një shorte kapistrimë e shpresjet që në më shumët kishin vunur mbi ligjen 482. Jo vetëm: favorizon ata më të forta mbi planin politik sepse ngushton në vendin qendror  në shpërndarje e risorsave pse mbështetisët mbi kujdesën dhe mbi ndëmjetësinë, dhe jo mbi drejtat e mbi volin. I naturishëm, marrin pjesë e kësaj rrest gjithata që janë më realiste e mbreti e nuk shikojin në ligjat e ruajtjen (kombetare e regjonale) ndonjë prospektive i zvilimin i ardhshëm.

Shum jan dejpërat të lashta pë të cilat arritja e resorsat financiare shërben për përfocuar pasqyrja e kryetart e bashkiyë si të mira.

Kështu se si Komisiona e Tretë e Këshillit Regionale ka lëshuar me maxhorance të largët teksti njëezuar e të tre projekte i ligjen në lëndë e ruajtjen e pakicat gjuhësore e Kalabrisë, kemi qën të sulmuara me të ndezura polemike e kundërshtime çë vijin, për më shumte, nga ambiente universitare, nga dica burra arbëresh e politikes e nga dica shoqata interesuar. Për të thënura e këtire ligja do të jetë një shaka pëse, në faktë, nuk ka i besuam ndërhyrjen e ruajtjen në vendin e shkencavet, më shum atij gjuhësore, institutet dhe fondacionat.

Këta zoterinje, titullare e shkencavet dhe drejtore e shum kështu të thënura institute shkencore, kur kan parë i jo arritur  mikro interereset e tyre i drejtpërdrejtë kan thëllëzuar nga djathtët dhe nga majtë  –dhe do të e bëjin për shum muaja edhe- kundër klassa politike e këtij Këshil akusuar se ka aprovuar një ligje jo e përfaqësuame e të omnia scienza albanologjike o grekofone.

Në mendimet e tire, pas dy vjet pavlere e vonuashme polemike, këshillert regjonal kan pjelur një mi i vogël rakitik e i sëmurtë e konsaçativizmit. Por, atë çë çuditën e kritikat e këtyre çensore është ardurit të njohim se, ndërsa në legjislaturen e shkuame ishten konvergjenca përbashkëta në seli e Komision ishin sinteset unitare e komponentet e saj, në kjo legjislatur ky nuk ka vlerë e dora vetë konvergjencat janë besuar një konsoçativizmë i trasversal me skandallë.

ed sicut tempora currunt, mund të thomi në latinisht makaronilë në çë ne,  të varfta të zgjedura këshillere regjonale, dejim të ishim të përmandura me titole akademik e doktorate e kërkimit. Nuk jemi kështu, dhe, prandaj, jemi tëdetyruam të arsyetime të rëndomtët kategori politike e të mjerat vdekatare çë ulen ne Këshilli regjonale.

Në përballtë e këtire mlefuame polemike të interesuame mendoj se dy jan aspekte përparësitë çë do të nisemi. Ligja regjonale nuk mund të  vë sipër mbi normat përbashkuara 

e asaj kombetare, që, në tjetër, është ligje kushtucionale, për dikujt bazat dhe nënshkruajturat çë aktualizonin në asaj të vendosura nuk mund të jen të vunura  në diskutimssere nga çdo ligje regjonale. Më duket mjaftë, pra, kthjllonjë ata çë digjojin rezikun titujëtë përvetësuame, më duket edhe më mjaftë i pa riproponuar etë që u ka tashme pushtuar me ligjen kombetare.

Në të dytën goditjen është të gjitha i dukëshëm se kjo ligje, që është e pasur me meritëe ligjes 442 e vitin ’99, është themëluar mbi shpirtin e Kartën evropjane e të drejtat e pakicat krahinore, e cila, ture kërcier pikëpamjen  e ngushtë e unitetin gjuhësore e italishten si elementë themelor e pandajtur e Shtetit, ka përhapur pakicavet gjihësore koncepti i pasuri kulturorë dhe jo ajo e markatit.

Leximin kritike e ligjës krahinore nuk mund të nuk përfilloj këto dhe jo me fatë të dytën artikull vazhdon ne definimin e konçeptimin i pasurinë kulturore e njëjë pakicë gjuhësore që, do të thohet, është një interesantë novacion e sistemit legjslativ kalabreze. Nuk më duket pakë fakti se në artikulli 2, pas gjuhen dhe pasunirë letrarë, formojin pasurinë kulturale e komunitet e pakicavet edhe pasurinë historikë dhe arkivistikë, këngat,  muzika e vallet popullore,, teatrin, artet figurative e’artet fetare,të mirat urbanistike, arkitetonike e e monumentat, vendimet e banesavet të lashtë, istitucionet edukative, i formimit dhe fetare historike, traditat poullore, kultura lëndore,të veshurat popullore, artigjanati tipik dhe artistik, tipikimin e prodimet agro-alimentare, gastronominë tipike, dhe çdo tjetër aspektë e kulturës materiale dhe sociale.

Mund të bëhet një shaka i keqësuar mbi ki artikull, por mendonjë në të kundërt se është ki kalim vegëli pë të çarë ishullimin historikë ne të cilën kultoret e letërsinë, e gjuhës dhe e historinë, kishin kuficuar për një fazë e tërë intereset e ruajtjen.

Ki përcaktim, në tjetër, është rezultatin jo vetëm e kryet e Kartën evropjane, por si e udhëtimin i lodhëshme dhe autonom që jeta arbëresh ka shkuar në tredhjetvjeçarën e fundit në kërkasën të mbjoj me  e përmjturat më të larg në luftën e mbrojtje e identitetin e saj. Mundet se jemi pamendime  e shum takime në tëcilët ne të gjitha sbulojim se dygjuhësimin kështuthënur i çalë kish çajtur, në procesin e socializimin fëminor, pendëminor, pendët e mbrojtjen monogjuhësore që kufizohej vetëm në komunikimin gojore: fjala dhe dëgjimin. U kemi harruar e pafuqishëm në anë e shtirrjen e komunikimet të reja e mbarimin e i dytën mijëvjçarin që, në procesin i socializimit të parë italo-arbëreshë, kishte shkuar nga nënshstruar monogjuhore në nënshstruar dygjuhore, nga nënshstruar që bisedon në gjuhën shqiptare pa mundur të lexoj dhe  të shkruaj  në gjuha nënë në nënshstruar që ishte detyruam ne perdorimin e njëjë kode italian sepse i pasur nga të katërta fakultete e komunikimit: leximin dhe shkronja, digjimin dhe folmja. Dhe u kemi edhe harruar se ki rreth e socializimin fëminorë, ndërsa ishte një privilegjë i madhë për fazat tjera e socializimin e arbëresh, fatkeqësishtë, dobësoj i pashmangshëm, në atë nënshstruar, ruajtjen emotive dhe e biseden e gjuhën e komutetin e atij. Me këtë, në epoken e globalizimin, të komunikimin mbi rethën e në kohë realisht për udha satelitare, duhet pasur ndërgjegja që mbrojti një gjuhë, e marrë në shekujtë mbrenda familien dhe mbrenda komunitetin e fshatin,  paraqen detyrët tëvështira dhe i zgjidhje e pa lehtë. Mesimin e gjuhën hëhet edhe zgjidhja më i rëndë, por i domosdoshëm dhe i nëvojshëm. 

Do të bindem fëmijët e familiet pë studjuar gjuhën e nën e nënës, do të nxit kjo nëvojë, do të rindërtuar një gjuhë që në kohë ka bjerr kompatesin e saj. Është, në fundë, një nëvojëme e formimin e mësueset e doçentet, të vashdohet me kurse i alfabetimin dhe e sotshme operatoret gjuhësore; është nëvojme të rindërtohet një kodë gjuhësorë mbi planin e leksikut, i sjellur nga folmja lokale e gjuhë arbëreshë në gjuhën shqipe zyrtare. Me ki mendim është nëvojshëm universitetin, laboratoret shkencore dhe e kërkashtare e saj. As njeri, në fund, do të mohonjë ose do të mohojë rolin përcaktuar e kërkesën e universitetin në këtij vend.

Të gjithë ki paraqitje do të jetë i lën në dorë universitetevet. Si është i parashkuar në ligjen 482 dhe urohem se këtë do të jetë i ardhshme.

Por ture u ishuluar vetëm në fushë gjuhësore, kulturat minotirate do të vinte gjithashtu ruajtur? Dy janë përgjigjet të mundshëme: jo në qoftë ndërhyrje do të caktohej thjeshtësi në ushtrimin dhe i  mësimin i gjuhës; po në çë ndërhyrje shtrijë pë të gjitha paraqitje e jetës e shoqërisë dhe kulturale e komunitetën. Në këtij, por, mund të kemi një zgjerim mbimasën e dëtyrevet e universitetin çë do të shkonjë të merr vendin e hapësirët që i duhen pë institucione të tjera. Ki arsyetim, i bënur me logjikë e ndënje të mira, e respekti e institucionet locale dhe e të drejtat e të gjithëve komponentevet e pakicat gjuhësore, ndreqësishtë do të zgjerohet edhe pë të ghjthë ata që mendojin se ruajtjen e mbrojtjen e pakicat të Kalabrisë do të shkoj vetëvetëm nga të ditura shkencore e universitetin, nga fondacionet ose nga institutet të ndryshura; shum të respektuëshëm mbi të gjitha pëse jan shkencore. Por jeta shkencore në historinë e kombet ka diçka herë kërcier detyrat të besuame politikë? Mund një institut shkencore të vendosinjë për të përmirësoj një  gjitoni, për vlerizimit e pasurinë fetare, për kufizimin shkollore, për një planë i ndëhyrje të njëjë ose më bashki komunale? Në jetën të gjithë është i mundëshëm; në demokrazinë kalabreze më duket jo!

E, edhe, në çë pakicat e Kalabrie do të jen ruajtur si pasuri kulturore, në kjo drejtësi duhet brojtur kulturën materiale, ajo arktetonike e monumentale, cerimoni fetare, pasurinë etnik e kulturale, është i qartë, si objektiv qentrore e ruajtjen e gjuhës.

Kjo ligje, kështu dhumëshuame nga ndonjë sektorakademikë e nga ndonjë përkrahës e shkencëtarimin, gjithëmonë dhe kudo, çë duhet apo jo, ruan të gjitha qyqetaret e komunitetet gjuhësore dhe do të jet e lexuame me kujdes e nuk do të duhet  të vaproj resikun tëduket partisane pezmatine.

Por, në çë kritikën do të jet, ajo do të bëhet në meritë e ligjes ture u nisur nga nevojëtë e ruajtjen pëhitur mbrenda  përbajtjen e të kujit asnjeri do të shpëton. Sarkazëmet, gjykimet – më mirë paragjykimet – refuzimet pretekshtuazme, kritika pëshpëritme lën kohën që gjëjin dhe nuk ndërtojin as gjë të mirë. Përkundrezi, bëjin të mendohet që në fund ushtrihet ghithëmonë dhe vetë i mbarështrimin më osë më pak e njohur.

6)       Me qartësi e madhe mendoj se u ka elaboruar një ligje që nuk është pastër mbarështrim as vetëm të shtirët kryet.

Dy vjet vonesë dhe një ashpër krahasim kan qënë përcaktuame nga kjo dikotoni ndër ligja e mbarështrimin oso ligja e drejtimin e kryë.

Personalishtë kam gjithëmonë menduar se për pakicat e Kalabrisë, më pas mbarështrimin e risorsavet që mund të jenë të njohura, është         nëvojme e njëjë vegël legjislativë që mund të lejojadministrimet komunale e tira të përdorin në raportin me aktivitetin e tërë në drejtimin e teritorin kalabreza, mbi të gjitha mbi terenin e ekonomisë dhe e mubdëshm burimet e zvillimin e krahinës regjionale. Nuk kam askur dashur getet, parafytyroni në çë mund lejonjë për ajo ç’është kultura nëna e mia dhe çë kam luftuar pë gjithë jetën pse getizimin e saj nuk ndodhet e, ndoshta, ndonjë resultat ka qën fituar pa bjerr as edhe burimet ekonomike.

Por ki e do, më se gjithë, ai i dytë grupi arbëresh, thomi ai e afrymin i mbrëndëshme, që nga së paku njëzetëvjeçë ka parë në vegëla legjislative udhëtë për shpëtuar patrimonin gjuhësorë, për dalur nga ishullimin tokësor, për penduar krisja demografike, dhe prandaj gjuhësorë, e komunitet, për shpresuar në hedhur ekonomik, për  rekuperimin e patrimonin urbanistik dhe arkitetonik, për konsolidimin e territorin dhe fuqizimin e udhëtë e komunikimin, për përdorimin e turizmit kulturore si voli ekonomikë.

Është i gjithë të qartë se kush ndihmon kjo ligje nuk mendon veçanterishtë komunitete që përdorin një kodë gjuhësor i ndryshëm nga ai standardë. Ruan Kalabrinë e oportunitetet  që dhurohet për kujtuar Italisë e Evropës se në kjo krahinë jetojin segmente e popullsia që shprehin historia, kultura, marrëdhënie shoqërore çë bëjin pjesë e pasurinë çë ka ndërtuar demokracnëa italiane dhe hakmerrin drejti të jenë pjesa të vogëla e popullit i madhë e Evropës e bashkuar. Këta nuk mendojin vetëm gjuhën si kodë e komunikimit, por ruajtjen e saj edhe si përdorim ekonomik e risorsat “pasuri kulturale”.

Të dy gjëra nuk përjashtohen, por do të përforcohen.

Nuk duhet shum për kuptuar se dispositivin e mbrojtjen e gjuhës parashikuara në ligjën 482 është të gjithë paraftueshëm për ushqimin e kodin gjuhësorë e minoritarë mbrenda një hapësirë kështu i gjerë si cili është sot globalicimin e komunikacionet. Dhe se ligja ka vuajtur diçka përplasje nuk është shquajtur vetë në formen e mbarështrimin skandalosë që zbaton komitetin ministerial, por edhe në përvojën direktë ë shkolla tetëvjeçare si ka demostruar një kuvend i kohëve e fundit –edhe se klandestin- çë u ka bën në Spezzano Terme në të cilin kan qën me ashpërsi kritikuar dirigjentet e shkolla. Më duket shum të qartë se sot shpëton gjuhën në çë nxënsit i jepet një sistem i komunikimit që prodhon ëndëndjesur dhe përdorur kodin gjuhësorë i nënës. Do të kehet, sigurisht, nevojën absolutisht e ankimin në teknologjit digjitale të reja, që prodhojin e thjeshtë njohurinë e historinë e komunitetin, pasuria e traditavet popullore dhe letrarë e saj dhe, në bashkëkohën, përkëthejin në kodin gjuhësorë e nënës tëgjithë prodimin komunikativ çë ata përdorin. Pa ëndërra, por ture zbrethur në shpirtin e Kartë evropjane, new economynë, por thom gjithë ponën i mirë çë lindet nga koha ere e teknologji, mund të jetë rastin i volitshëm e madhe qofte se në çë vjen përfunduar në bledjen, katalogimin, studimin e shumëllojshmëri kulturorë, dhe në çë do të jetë e caktuar si shërbim për përdorimin e pasurin kultur në hedhtimin e njëj/ projekt e zvillimin i themelluar mbi turizmi kulturorë me raport me turizmi tradicionalë.

Pë të arritur në këtë është nevojmë një ligje që do të jetë edhe një kokrrizë, një rekrutim, çë pranon hyrja të jetrat ligje regjonale për zvillimin ekonomikë e për ruajtjen e mjedisit. Parat shërbejin, por dhe do të jetë mir se bashkitë komunale do të ken financën e tire çë mundet të e mbareshtrojin me autonomi. Por është nevojmë mbitëgjitha një shpirt i vërtetëshëm i ruajtjen e kalimit që nepërmjet një korsi parapëlqieme do të vë qytetaret, operatoret ekonomike, institucionet në gjëndje të vendosinjë mbi kjo resorsë. për mbarim, në çë bëjim një bilanç mbi që deri sot ka qën  ndjijuar mbrenda ligjën 482 ose sa jan ata çë din se esikstonte një ligje e brojten e pakicat gjuhësore, vërtetojim, e e thoja pakë më lart kur se flisnja mbi klandesinitet, se janë pak ata çë kan vetëdijshëmja se një ligje ka qën aprovuar në fundit e vitin 1999 e se këta jan veçantërishtë ata të caktuar në kjo punë. Ki shpjegohet për naturën e saj e e ligjës 482, që qëndron për pak nënshtruara dhe nuk ndërlikon më qytetare tjera. Kjo ligje regjonale kërkon të vazhëdon të shoj pas kufit e ligjës 482 në mendimin t’e prodhoj më përhapur, më përdorur, më mbarështruar, më pjesëmarrë, ndryshe është për të gjithë i lehtë ndihmoj dështimin e finalitetet themeluame në e njëeti ligje konstitucionale.

Një vegël legjislativ, prandaj, që përtërinjë vonesën dhe moskuptimet ture shtunur bazat për një i ardhëshëm çë do të bashkëndërtojim. Një sfidë për të gjith ë ne, Deputacion regjonale, Universitet, Administrime locale, Shoqate kulturore dhe e i vullnetshëm, qytetare, për të vazatuar një projekt i vërtetë i mbrojtjen e kulturat minoritare e Kalabri